Mohendžo-Daro: prvi planski grad u istoriji ljudske civilizacije
Dolinu reke Ind ne karakterišu raskošne palate i hramovi iz bogate kulturne prošlosti, već visoko organizovan urbanistički razvoj. Jedinstveni primer arhitektonske umetnosti pruža Mohendžo-Daro, drevni grad prastanovnika Indije.
Mitovi i legende Indije nagoveštavaju postojanje davno zaboravljene civilizacije. Prema sanskritskim Rig-vedama, od II milenijuma pre n.e, negde oko 1500.g.p.n.e. arijevski osvajači prodiru u Indiju predvodjeni Indrom - bogom iz hindu mitologije, nazvanim još Uništitelj Tvrdjava. Po predanju, Indra je uništio devedest tvrdjava i sto drevnih palata i zamkova.
Sve do XX veka, pretpostavljalo se da su te tvrdjave, žrtve moćnog boga, običan mit. Arheologija je dokazala suprotno. U oblastima oko reke Ind postojala je vrlo razvijena kultura u IV i III milenijumu pre n.e. Na osnovu arheološkog materijala zaključuje se da su prastanovnici ove zemlje živeli na visokom stupnju civilizacijskog razvoja. Najstarije države ovoga područja stvorene su sredinom II milenijuma pre n.e. To je vreme kada su Indiju naseljavala dravidska plemena, koja su postepeno počeli da potiskuju ka jugu poluostrva pripadnici indoevropskih jezičkih grupa. Osvajači, koji su sebe nazivali Arijevcima što znači "plemeniti", u svom prvom naletu dospeli su sve do područja gde se danas nalazi Indijska prestonica Delhi.
Istorija dakle potvrdjuje postojanje mitskih osvajača, koji su jednom zauvek uništili bogatu i plodnu kulturu nastalu u dolini reke Ind. Zaboravljeni savremenici civilizacija Egipta i Mesopotamije, pojavili su se na svetlu dana tokom iskopavanja 20-tih i 30-tih godina ovog veka. Kao i već pomenute civilizacije i ova se razvijala u dolini reke, ali se širila i cvetala na mnogo širem prostoru. Zapravo, civilizacija iz doline Inda se danas smatra najvećom pretklasičnom imperijom sveta!
Gotovo sto sela, utvrdjenja i gradova otkriveno je u grubom trouglu površine oko 800 km uzvodno Indom, dok se u osnovi proteže na površini od oko 960 km duž obale do samog izvorišta reke.
Prvi svetski urbanisticki planeri
Kada je ser Mortimer Viler postao direktor arheološkog odseka u Indiji 1944, počeo je da istražuje ogromne humke za koje se pretpostavljalo da skrivaju ostatke dva najveća grada civilizacije iz doline Inda: Harapu na severu i Mohendžo-Daro na jugozapadu. Dva grada Koje je Viler tražio, bila su gotovo u potpunosti sagradjena od pečene cigle izmedju 2500. i 2100. g.p.n.e. i verovatno su bili glavni gradovi onoga što je danas poznato kao Harapanska imperija. Zapanjujuće dobro organizovani i urbanistički gotovo istovetni, ovi gradovi-blizanci su u to vreme bile najveće urbane naseobine ljudi u svetu. Svaka metropola je imala perimetar od preko 5 km i jedino je drevni mesopotamski grad Uruk mogao da im konkuriše po momumentalnosti - ali nedovoljno.
Suočeni sa grandioznošću davno uništenog grada, arheolozi su zapisali: "Mohendžo-Daro je nekada bio grad u punom cvatu. Izgleda kao da je potekao sa crtaće table nepoznatog futurističkog arhitekte. Začudjuje potpuno odsustvo uobičajene ornamentike i arhitekturnog stila Indijaca. Ne zna se ko ga je gradio. Teoretski, on ne bi trebalo da se nalazi na tlu Indije. Kada se čovek kreće ulicama ovoga grada, stiče utisak da se nalazi na današnjim ulicama bilo kog grada u Lankaširu. Taj utisak stvaraju prostrane gradjevine od opeka kojima nedostaje bilo kakav ukras i koje su u potpunosti i isključivo - funkcionalne!"
Prvobitno kvadratnog oblika, Mohendžo-Daro je imao dvanaest glavnih ulica sa kolovozima od nabijene zemlje. Ulice širine izmedju 9 i 14 metara, delile su grad na dvanaest gradskih blokova. Jedanaest ulica su bile stambene i trgovačke četvrti, ispunjene standardizovanim kućama. Bilo je tu i prodavnica i umetničkih i zanatskih radionica. Dvanaesti blok je bio malo izdvojen od centra i dominirao je gradom. Ovde, na veštačkoj pravougaonoj humci - citadeli visokoj oko 6m, podignute su tri monumentalne gradjevine nazvane: Veliko Kupatilo, Žitnica i Skupština. Danas je citadela okrunjena impoznatnom stupom iz budističkog manastira popignutom u II veku n.e. Od tri velike zgrade su ostale samo ruševine.
Izuzetno komforne, gradske kuće su podizane po istovetnom urbanističkom obrascu. Centralno dvorište sa bunarom u sredini okruživale su stambene prostorije. Iz dvorišta je stepenište vodilo na gornji sprat. Neke kuće su bile okrenute, ili su imale prozore prema glavnoj ulici. Možda zbog potrebe za privatnošću i zaštitom, ili da bi se jednostavno odbranili od prašine i buke urbanog saobraćaja, u sve kuće Mohendžo-Dara ulazilo se jedino kroz uske krivudave uličice, zbog kojih je grad podsećao na svojevrsno saće. Jedan od aspekata urbanog planiranja grada, bio je razvijeni odvodni i kanalizacioni sistem. Sa glavnim gradskim kanalizacionim otvorima koji su čišćeni u odredjenim intervalima, bile su povezane sve kuće. Njihov kanalizacioni sistem se sastojao od zatvorenih glinenih cevi. U mnogim kućama su čak pronadjna kupatila i toaleti sa sedištima.
